Ας δούμε λοιπόν πως μπόρεσαν τα Αμπελάκια, που ήταν καταρχήν ένα φτωχό και ασήμαντο χωριουδάκι, το οποίο στερούταν πλευστούς ποταμούς και εμπορικούς δρόμους και κτισμένο όχι κοντά σε βιομηχανική κωμόπολη διεθνούς φήμης, παρουσιάζοντας ένα σπουδαίο και θαυμαστό επίτευγμα που αποτελεί συγχρόνως και κοσμοϊστορικό γεγονός. Δηλαδή την ίδρυση, την οργάνωση και τη λειτουργία του πρώτου συνεταιρισμού στον κόσμο, του συνεταιρισμού του οποίου κατορθώθηκε να συνταιριαστούν κατά θαυμάσιο τρόπο τα συμφέροντα της εργασίας και του κεφαλαίου.

Το συνεταιριστικό πνεύμα έλαβε διαστάσεις στην Ελλάδα πολύ νωρίτερα από τις άλλες χώρες της Ευρώπης, διότι το πνεύμα του Συνεταιρισμού είναι έμφυτο εις την Ελλάδα, τονίζει σε σύγγραμμά του ο Γάλλος Μπουλανζέ, ο οποίος έζησε στη χώρα μας τριάντα περίπου χρόνια. Η συνεταιριστική ιδέα στην Ελλάδα δεν είναι ξένο είδος, το οποίο μεταφυτεύτηκε στη χώρα μας, αλλά αποτελεί αυτή την Εθνική λαϊκή παράδοση της πατρίδας μας, στηρίζεται στη δικαιοσύνη της κατανομής των κερδών και περιέχει βαθύ ανθρωπιστικό περιεχόμενο, γνώρισμα ουσιώδες της γνήσιας Ελληνικής ψυχής. Γύρω στο 18ο αιώνα παρουσιάζονται οι πρώτες συνεργατικές μορφές. Οι σπουδαιότερες είναι της Θράκης, των σφουγγαράδων Αιγίνης, οι θεσσαλικές συντροφιές Αμπελακίων - Τυρνάβου - Αγιάς - Ζαγοράς κλπ καθώς και οι ναυτικοί συνεταιρισμοί των νησιών Ύδρας - Σπετσών - Ψαρών, Σύμης, Σαντορίνης και των ναυτικών πόλεων Μεσημβρίας, Γαλαξιδίου και Κρανιδίου.

Βορειοδυτική πλευρά των Αμπελακίων με τον Άγιο - Αθανάσιο και το αρχοντικό του Γ. Σβαρτς ( Γ. Μαύρου ), Αεροφωτογραφία

Η σπουδαιότερη όμως συνεργατική οργάνωση στην Ελλάδα παρατηρείται στα Θεσσαλικά Αμπελάκια. Ο συνεταιρισμός εμπόρων, τεχνιτών, γεωργών και εργατών παρασκευής κόκκινων νημάτων των Αμπελακίων, άκμασε στα τέλη του 18ου και αρχές 19ου αιώνα και αποτελεί την πρώτη και τελειότερη συνεταιριστική οργάνωση, η οποία διαμορφώθηκε στην τουρκοκρατούμενη Ελλάδα και εξελίχθηκε ως εξής: Στην έξοδο της γραφικής κοιλάδας των Τεμπών στα ομηρικά χρόνια πρωτεύουσα της Μαγνησιακής χώρας ήταν η Μελίβοια, η οποία ήταν ακουστή για τη βαφική πορφύρα της ( purpura Melibbea ),ενώ στα Αμπελάκια γινόταν βαφές από το γνωστό φυτό ερυθρόδανον ( ριζάρι ), κλάση : DICOTYLEDONES - ΔΙΚΟΤΥΛΗΔΟΝΑ, Τάξη : RUBIALES - ΡΟΥΒΙΩΔΗ, Οικογένεια: RUBIACEAE - ΡΟΥΒΙΔΑΙ, Γένος : RUBIA, Είδος : RUBIA TINCTORIA - ΡΟΥΒΙΑ Η ΒΑΦΙΚΗ, που οι ρίζες του δίνανε το άλικο κόκκινο χρώμα, το οποίο είχε την ιδιότητα να μην ξεθωριάζει από τον ήλιο και τον χρόνο

Φυτική βαφή κόκκινου νήματος με τον παραδοσιακό τρόπο από  ριζάρι Κοπάνισμα σε μορφή σκόνης της ρίζας του φυτού ριζάρι για την παραγωγή βαφής

Οι Αμπελακιώτες, λοιπόν, ακολουθώντας το παράδειγμα των γειτόνων τους Μελιβοιωτών, ανάπτυξαν την κοκκιναδική τέχνη και την νηματουργία σε μεγάλο βαθμό. Το βαμβάκι που χρησιμοποιούσαν οι Αμπελακιώτες, το προμηθευόταν κυρίως από την Κοιλάδα των Τεμπών, όπου καλλιεργούνταν συστηματικά και υπήρχε σε μεγάλες ποσότητες, ενώ επίσης - κυρίως όταν δεν αρκούσε η ποσότητα και οι παραγγελίες ήταν μεγάλες, - από την Μακεδονία, την Θεσσαλία, την Μικρά Ασία. Οι Αμπελακιώτες γνέθανε το βαμβάκι στη ρόκα, στο αδράχτι και στην τσικρίκα και μετά το βάφανε με τη βοήθεια του ριζαριού, κόκκινο. Οι Αμπελακιώτες που ήταν τολμηροί άνθρωποι, είχανε επισκεφθεί και κατοικήσει σε πολλές και μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις όπου δημιουργήσανε πολλές σχέσεις με Ευρωπαϊκούς εμπόρους, από τους οποίους απεκόμισαν χρήσιμες πληροφορίες γύρω από το εμπόριο και την βιομηχανία των άλλων χωρών, όπου σκέφτηκαν να εξαγάγουν τα δικά τους κόκκινα νήματα. Οι Αμπελακιώτες με τη βοήθεια Ηπειρωτών εμπόρων, οι οποίοι τους έδειξαν το δρόμο προς την Αυστρία και την Γερμανία, εξάγουν τα κόκκινα νήματα στην Ευρώπη. Τα πρώτα δείγματα προκάλεσαν ζωηρή και έντονη έκπληξη στους Ευρωπαίους, για την ζωηρότητα και την στιλπνότητα του χρώματος που τα διέκρινε και τα έκανε ξεχωριστά, καθώς και για την προσεγμένη επεξεργασία των νημάτων. Από την αρχή οι Αμπελακιώτες γνώρισαν τεράστια επιτυχία, γιατί εξασφάλισαν μεγάλη κατανάλωση. Έτσι γύρω στα 1750-1760 σχηματίστηκε η πρώτη συντροφιά οικογενειακής μορφής. Μέσα σε λίγα μόλις χρόνια λειτουργούσανε στα Αμπελάκια πέντε συνολικά συντροφιές, στις οποίες απασχολούνταν χίλιοι τεχνίτες περίπου.

Οι συντροφιές αυτές ήτανε του Ν. Πέσιου, του Αρσένη Χατζηπρασσά, του Δροσινού Χατζηϊβου, του Γ. Παπαευθυμίου και του Γεωργίου Σβάρτς. Στα 1778 ύστερα από πρωτοβουλία των αρχηγών των συντροφιών, αποφασίστηκε η ένωση όλων των συντροφιών σε μια Κοινή Συντροφιά, με την επωνυμία "Κοινή Συντροφία και Αδελφότης των Αμπελακίων", επειδή άρχισε ανάμεσα στις πέντε συντροφιές ένας επιζήμιος ανταγωνισμός, αλλά και γιατί οι παραγγελίες κάθε μέρα πολλαπλασιαζόταν. Πρόεδρος του συνεταιρισμού αυτού ήταν για όλη τη διάρκειά του ο Γεώργιος Μαύρος (Σβάρτς), ο οποίος ήταν γιος μεγαλέμπορου, γεννήθηκε στα Αμπελάκια το 1738 και πέθανε στη Βιέννη το 1818 σε ηλικία 80 ετών.

Προσωπογραφία του Γεωργίου Σβαρτς

Όλοι οι Αμπελακιώτες, άντρες, γυναίκες και παιδιά, ήταν μέτοχοι σ' αυτή την θαυμάσια συνεταιριστική επιχείρηση. Οι γαιοκτήμονες συμμετέχουν με τα χωράφια τους, οι κεφαλαιούχοι με τα χρήματα τους, οι τεχνίτες και οι εργάτες με την εργασία τους. Το κατώτερο ποσό που μπορούσε να καταθέσει κανείς (για να έχει μια συνεταιριστική μερίδα ), ήταν 5.000 γρόσια (δηλαδή 1.700 φράγκα), ενώ το μεγαλύτερο 20.000 γρόσια (δηλαδή 6.800 φράγκα). Ο περιορισμός αυτός μπήκε, για να αποφευχθεί η κυριαρχία του συνεταιρισμού από τους μεγάλους κεφαλαιούχους. Οι τελευταίοι, καθώς και όσοι διέθεταν περισσότερα από 20.000 γρόσια, τα κατάθεταν στο κοινοτικό ταμιευτήριο με ετήσιο τόκο 12%. Τα μέλη του Συνεταιρισμού στα 1780 ανερχόταν σε 6.000.

Ο συνεταιρισμός διέθετε συνολικά 24 εργαστήρια, τα οποία ήταν πλυντήρια, βαφεία και εκεί γινόταν όλη η επεξεργασία και στη συνέχεια η παραγωγή του τελικού προϊόντος που ήταν τα κόκκινα άλικα νήματα, τα οποία στη συνέχεια εξάγονταν στο εξωτερικό.

Οι παραγωγοί όταν παρέδιδαν το βαμβάκι, το εκτιμούσε ειδική επιτροπή και έπαιρναν προκαταβολή τη μισή αξία του και την άλλη μισή στο τέλος της χρονιάς μετά το κλείσιμο του ετήσιου λογαριασμού και την πρόσθεση των κερδών που αναλογούσαν, ενώ οι εργάτες, είχαν ο καθένας ανοιχτό πιστωτικό λογαριασμό με βάση τα ημερομίσθια τους. Ο καθένας εργάτης μπορούσε να τραβά από τις πιστώσεις τα αναγκαία ποσά για την συντήρηση της οικογένείας του και άλλα έξοδα και στο τέλος της χρονιάς γινόταν και σ' αυτούς εκκαθάριση, μετά την πρόσθεση στη μερίδα τους των κερδών που τους αναλογούσαν. Η Γενική Συνέλευση των μελών του Συνεταιρισμού, που ήταν το κυρίαρχο σώμα, αποφάσιζε για την τροποποίηση του καταστατικού και όλα τα άλλα γενικά ζητήματα. Η Γενική Συνέλευση κάθε τρία χρόνια εξέλεγε ένα πενταμελές Διοικητικό Συμβούλιο και μια Δωδεκαμελής Εξελεγκτική Επιτροπή. Το Διοικητικό Συμβούλιο είχε την γενική και υπεύθυνη διεύθυνση των εργασιών του Συνεταιρισμού, την ευθύνη τήρησης των διαφόρων λογιστικών βιβλίων, καθώς και την ευθύνη διορισμού των υπαλλήλων στα κέντρα του εξωτερικού. Επίσης ίδρυε και οργάνωνε τα διάφορα πρακτορεία και υποκαταστήματα στο εσωτερικό και εξωτερικό. Η εξελεγκτική επιτροπή έλεγχε όλα τα στοιχεία της οικονομικής διαχείρισης του Συνεταιρισμού, τα οποία ήταν υποχρεωμένο το Διοικητικό Συμβούλιο να υποβάλει σ' αυτήν κάθε τρίμηνο, καθώς και τον ετήσιο ισολογισμό και απολογισμό. Είχε ως ανώτατο όργανο, ευρύτατα δικαιώματα και στην ετήσια Γενική Συνέλευση, υπέβαλε λεπτομερή έκθεση, για όλη την κίνηση του συνεταιρισμού. Η Γενική Συνέλευση στο τέλος της οικονομικής χρονιάς διένειμε τα κέρδη ως εξής : Αφαιρούσε τους φόρους που χρωστούσε η κωμόπολη στους Τούρκους. Έπειτα αφαιρούσε τα διάφορα έξοδα του Συνεταιρισμού και κατόπιν χώριζε ένα μεγάλο χρηματικό ποσό για τους φτωχούς, τους αρρώστους και τους διάφορους αναξιοπαθείς συγχωριανούς, για να αγοραστεί σιτάρι και άλλα αναγκαία τρόφιμα ή φάρμακα για τις οικογένειές τους. Στη συνέχεια έβαζαν στην άκρη ένα μεγάλο ποσό για τις διάφορες δωροδοκίες των πασάδων και για την περιποίηση των διάφορων υψηλών ξένων της Ευρώπης, που φιλοξενούνταν στα Αμπελάκια, για να κερδίσουν την εύνοια τους για τις υποθέσεις του Συνεταιρισμού. Στη συνέχεια αφαιρούσαν τα έξοδα των σχολείων, των εκκλησιών, της κατασκευής δρόμων, νοσοκομείων και οτιδήποτε άλλο ήταν απαραίτητο για την κωμόπολη. Και τέλος μοιραζότανε τα κέρδη στους γαιοκτήμονες, στους κεφαλαιούχους, στους τεχνίτες, στους εργάτες, στους υπαλλήλους κλπ.

Ανατολικό δωμάτιο δεύτερου ορόφου του αρχοντικού Σολωμού Κτητορική επιγραφή του αρχοντικού Γκόλαντα Σαχνισί νότιας πλευράς του αρχοντικού Δημητρίου Σβαρτς

Τα κυριότερα εμπορικά πρακτορεία και υποκαταστήματα του Συνεταιρισμού, ήταν στη Βιέννη (το κεντρικό), Λειψία, Άνχεν, Δρέσδη, Μπαϊρόϋτ Λονδίνο, Άμστερνταμ, Αμβούργο, Μασσαλία, Τεργέστη, Βουδαπέστη, Οδησσό, Λυών, Ρουέν, Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη, και Θεσσαλονίκη, όπου υπήρχαν μεγάλες Ελληνικές παροικίες. Όλοι οι πράκτορες, αντιπρόσωποι και υπάλληλοι των Ευρωπαϊκών πρακτορείων ήταν Αμπελακιώτες και μέλη του Συνεταιρισμού. Πολλοί από αυτούς εργάζονταν και συγχρόνως σπούδαζαν στα διάφορα Πανεπιστήμια. Οι αντιπρόσωποι άλλαζαν συχνά, ώστε να πηγαίνουν εκ περιτροπής, όσο το δυνατόν περισσότεροι Αμπελακιώτες στο εξωτερικό για να βλέπουν και να μαθαίνουν περισσότερα και να μεταφέρουν τον πολιτισμό στα Αμπελάκια. Επίσης για την μεταφορά των νημάτων τους στην Ευρώπη το έτος 1797 παρήγγειλαν δικό τους καράβι την "Καλυψώ".

Άποψη του Άμστερνταμ στις αρχές του 20ου αιώνα	Η Τεργέστη σε χαλκογραφία των αρχών του 19ου αιώνα

Έτσι το άφθονο χρήμα, η μόρφωση και η συνεχής επαφή με την Ευρώπη, έκαμαν τα Αμπελάκια να μοιάζουν μια ωραία και σύγχρονη Ευρωπαϊκή πόλη και πολλοί ξένοι περιηγητές τα αναφέρουν ως Ολλανδική κωμόπολη, ενώ χτίστηκαν εξαιτίας της ευημερίας τους θαυμαστά οικοδομήματα - Αρχοντικά - όπως του Γεωργίου Σβάρτς (1787 - 1798), του αδελφού του Δημητρίου Σβάρτς, των Ευθυμιάδη, Σολωμού, Τσιλίκη, Κρασούλη, Λιούλια και πολλά άλλα. Οι Αμπελακιώτες μιλούσαν με ευχέρεια Γερμανικά, Γαλλικά, Αγγλικά και Ιταλικά. Στα Αμπελάκια λειτουργούσε θέατρο και Σχολή σε τύπο Κολεγίου, το περίφημο "Ελληνομουσείον", από το 1749, όπου δίδαξαν και σχολάρχησαν οι πιο φημισμένοι Έλληνες λόγιοι και σοφοί της Εποχής, όπως ο Ευγένιος Βούλγαρης, ο Κ. Κούμας, ο Γρηγόρης Κωνσταντάς, ο Γ. Τριανταφύλλου, ο Σπ. Ασάνης, ο Πολυζώνης, ο Γ. Τρικαλινός και άλλοι. Οι Αμπελακιώτες με υποσχετικό συμβόλαιο που συντάχθηκε στα Αμπελάκια στις 2-2-1804 και που βρίσκεται στην κατοχή του Πολιτιστικού Συλλόγου Αμπελακίων ενίσχυσαν οικονομικά τον Άνθιμο Γαζή για να τυπώσει το "Λεξικό της Ελληνικής γλώσσης".

Μπορεί στα Αμπελάκια να μην πάτησαν το πόδι τους οι Τούρκοι, γιατί διαικνιζόταν περίλαμπρο το Βυζάντιο και ακτινοβολούσε ένα υψηλό και ασύλληπτο για τους τυράννους πνεύμα ζωής, αλλά είναι αναρίθμητες οι προσφορές και οι θυσίες, σε χρήμα και αίμα, στην υπόθεση της Εθνικής μας Επανάστασης και στη συνέχεια της Αναγέννησης.

Όλοι οι ξενιτεμένοι έμποροι και αντιπρόσωποι Αμπελακιώτες ήταν μέλη της Φιλικής Εταιρείας και διέθεταν για τον αγώνα μεγάλα ποσά, μιας και η οικονομική κατάσταση του Συνεταιρισμού ήταν ασύλληπτης ακμής, ώστε το 1810 τα κεφάλαια του Συνεταιρισμού είχαν υπερχιλιοπλασιαστεί και μόνο το περίσσευμα της χρονιάς αυτής ήταν 20.000.000 φράγκα.

Δυτική πλευρά της εκκλησίας Αγία Παρασκευή Βορειοδυτική πλευρά της επισκοπής Αμπελακίων

Δυστυχώς, όμως, και για τα Αμπελάκια και για το νεοελληνικό πολιτισμό, αλλά και γενικότερα για την πανανθρώπινη οικονομική και συλλογική ζωή, ο περίφημος αυτός, Συνεταιρισμός κράτησε πολύ μικρό χρονικό διάστημα και διαλύθηκε οριστικά στα 1812. Τα αίτια της παρακμής και της δύσης της λαμπρής αυτής Αμπελακιώτικης άνθησης είναι πολλά και διάφορα. Τα κυριότερα όμως είναι τα παρακάτω: 1) Ο κλονισμός της Ευρωπαϊκής οικονομίας από τους Ναπολεόντιους πολέμους και ιδιαίτερα η χρεοκοπία του Αυστριακού δημοσίου και η πτώχευση των Αυστριακών Τραπεζών, στις οποίες οι Αμπελακιώτες είχαν τις περισσότερες καταθέσεις. 2) Η εφεύρεση της ανιλίνης, που είχε ως αποτέλεσμα την ωραιότερη, φθηνότερη, ανεξίτηλη και σε ποικίλους χρωματισμούς βαφή των νημάτων, ώστε να σταματήσει η ζήτηση στις Ευρωπαϊκές αγορές των Αμπελακιώτικων εμπορευμάτων. 3) Ο φθόνος του Αλή Πασά των Ιωαννίνων, που τον ώθησε, από τη μια μεριά να βάλει δυσβάστακτους φόρους στην Κοινότητα και από την άλλη ν' απαγορεύσει στους υπηκόους του να αγοράζουν από τα Αμπελάκια τα φέσια τους, φέρνοντας ο ίδιος φέσια από την Τύνιδα. 4) Η καταραμένη πανούκλα που εμφανίστηκε στα 1812 και θέριζε κυριολεκτικά τους κατοίκους των Αμπελακίων και ανάγκασε πολλούς Αμπελακιώτες και προ πάντων τα στελέχη του Συνεταιρισμού, αυτούς δηλαδή που ταξίδευαν, να εγκαταλείψουν την Κοινότητα και να φύγουν σε άλλα μέρη. 5) Το μεγάλο ελάττωμα των Ελλήνων, η γκρίνια και το αλλαλοφάγωμα ανάμεσα στις κεφαλές της Κοινότητας, που χύθηκε σαν δηλητήριο για να μαράνει και να διαλύσει την εργατική αυτή κυψέλη.

Υπήρχε επίσης γενική και μεγάλη πνευματική και πολιτιστική καλλιέργεια των κατοίκων των Αμπελακίων και σε μεγάλο για την εποχή βαθμό, κοινωνική δικαιοσύνη.

Μετά τη διάλυση του Συνεταιρισμού από εκείνους που μείνανε στα Αμπελάκια, άλλοι καλλιεργούν αμπέλια, άλλοι ασχολούνται με την κτηνοτροφία και άλλοι με πρόσκαιρες δουλειές. Αλλά και μετά την τραγική αυτή εμπορική παρακμή, μέσα στις ψυχές και στους τρόπους των κατοίκων, διατηρείται η ευγένεια, η αρχοντιά, ο πολιτισμός και η μόρφωση. Δεν ξεπέφτει τόσο εύκολα και δεν εξαφανίζεται έτσι απότομα ένας τέτοιος κόσμος. Ο πλούτος και ο πολιτισμός που πέρασε από πάνω του, άφησε πολλές δυνάμεις. Και πραγματικά τα Αμπελάκια μέχρι και σήμερα είναι μία από τις ζηλευτές σε κοινωνία και αρχοντιά κωμοπόλεις της Θεσσαλίας. Οι κάτοικοι διακρίνονται για μία αρχοντική συμπεριφορά και η καθαριότητα, η φιλοξενία, η νοικοκυροσύνη και η καλοσύνη τους είναι αξιοπρόσεχτες, ενώ αρέσκονται στις διασκεδάσεις και στα τραγούδια και διατηρούν πολλά ιδιότυπα ήθη και έθιμα, τα οποία μαρτυρούν το πέρασμα μιας μεγάλης άνθισης. Όμως τα Αμπελάκια στέκονται μαραμένα και μελαγχολικά, βουτηγμένα μέσα στην παρακμή και στην περιφρόνηση, γιατί έτσι είναι "των μεν ευτυχούντων πάντες φίλοι, των δε δυστυχούντων ουδείς", με συντροφιά τη μαγευτική φύση, σιωπούν και αναλογίζονται με περηφάνια τις παλιές δόξες και προπάντων τις μεγάλες προς την πατρίδα προσφορές τους.